पर्वत । पछिल्ला वर्षहरूमा हिमाली क्षेत्रमा बढ्दै गएको तापक्रम, हिमनदी पग्लिने क्रम र उच्च हिमाली क्षेत्रमा बन्ने हिमतालका कारण कालीगण्डकी नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा समेत बाढीको जोखिम बढ्दै गएको छ। मुस्ताङको उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने हिमताल विस्फोट वा हिमनदीजन्य घटनाले कालीगण्डकीको बहावमा अचानक ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्ने भएकाले पर्वतसम्म यसको प्रभावबारे चासो बढेको छ।
मुस्ताङको लोमान्थाङ गाउँपालिका–४ चुम्जुङ क्षेत्रमा २०२५ जुलाईमा आएको विनाशकारी बाढीलाई अनुसन्धानकर्ताहरूले हिमताल विस्फोटजन्य बाढी भएको पुष्टि गरेका थिए। हिमताल करिब ५ हजार ९ सय मिटरको उचाइमा रहेको र अचानक पानी बाहिरिएपछि छुआमा खोलामा ठूलो बाढी आएको अध्ययनले देखाएको थियो। उक्त बाढीले चारवटा पुलमा क्षति पुर्याएको थियो र करिब ३५ किलोमिटर तलसम्म बाढी तथा गेग्रानको प्रभाव देखिएको थियो।
यो घटना मुस्ताङमा हिमतालको जोखिम केवल सैद्धान्तिक विषय नभएको प्रमाण हो। अझ चिन्ताको विषय के हो भने सोही हिमनदी क्षेत्रमा अन्य हिमतालसमेत रहेको र तीमध्ये केहीमा विस्फोटको जोखिम हुनसक्ने विज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन्।
म्याग्दीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका नारच्याङस्थित आठ हजार ९१ मिटर अग्लो अन्नपूर्ण पहिलो हिमालको फेदीमा रहेको पञ्चकुण्ड हिमताल पछिल्ला वर्षमा विस्तार हुँदै गएको छ तर यसको सम्भावित जोखिमबारे हालसम्म विस्तृत अध्ययन हुन सकेको छैन ।
जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लिँदै तालको आकार बढ्दै गएको अवस्थामा यसको गहिराइ, बाँधको अवस्था, तालमा रहेको पानीको परिमाण तथा सम्भावित जोखिमबारे तत्काल अध्ययन र नियमित अनुगमन आवश्यक देखिएको छ ।
हालै मात्र भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीपछि यस तालको जोखिमका बारेमा पनि चर्चा हुन थालेको हो । यो ताल कालीगण्डकी नदीको सहायक खोला मिस्त्रीखोलाको उद्गमस्थल हो । मिस्त्रीखोला अन्नपूर्ण मौरिस हर्जोग पदमार्ग हुँदै नारच्याङको बेँसीगाउँमा आएर कालीगण्डकी नदीमा मिसिन्छ । कालीगण्डकीदेखि तालसम्मको भूभाग अत्यन्तै भिरालो छ ।
मुस्ताङको माथिल्लो क्षेत्रमा उत्पत्ति भएका धेरै खोलानाला अन्ततः कालीगण्डकी नदी प्रणालीमा मिसिन्छन्। ठूलो परिमाणमा हिमतालको पानी एकैपटक बाहिरिएमा त्यसले नदीमा पानीसँगै ढुंगा, माटो, गेग्रान र हिमनदीजन्य पदार्थसमेत बगाएर ल्याउन सक्छ।
त्यस्तो बाढीको प्रभाव तत्काल मुस्ताङमा बढी देखिए पनि नदीको बहावसँगै तल्लो तटीय क्षेत्रतर्फ जोखिम सर्न सक्छ। त्यसैले कालीगण्डकी किनारमा रहेका म्याग्दी र पर्वतका बस्ती, पुल, सडक, जलविद्युत् आयोजना तथा नदी किनारका संरचनालाई समेत दीर्घकालीन जोखिम व्यवस्थापनको विषयमा समेट्नुपर्ने देखिन्छ।
तर यसको अर्थ मुस्ताङमा हिमताल फुट्यो भने निश्चित रूपमा पर्वतमा विनाशकारी बाढी आउँछ भन्ने होइन। बाढीको परिमाण, नदीको बहाव, बीचका क्षेत्रमा पानीको फैलावट, भू–आकृति र अन्य भौगोलिक अवस्थाले यसको प्रभाव निर्धारण गर्छ।
मुस्ताङमा २०२५ मा आएको बाढीको कारणबारे प्रारम्भिक अध्ययनमा हिमनदी विचलन वा हिमनदीमाथिको पानीको अचानक बहावको सम्भावना पनि औंल्याइएको थियो। पछि HiRISK को द्रुत जोखिम मूल्यांकनले उक्त घटना GLOF भएको पुष्टि गरेको थियो। यसले उच्च हिमाली क्षेत्रमा जोखिम मूल्यांकन गर्दा केवल ठूलो आकारका हिमताललाई मात्र नभई हिमनदीमाथि बन्ने साना तथा अस्थायी ताल र हिमनदीको अस्थिरतालाई समेत निगरानी गर्नुपर्ने देखाएको छ।
विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र हिमनदी पग्लिने क्रमले हिमाली क्षेत्रमा यस्ता जोखिम बढाउन सक्ने वैज्ञानिकहरूको चेतावनी छ। २०२६ अगस्टमा नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा भएको ठूलो हिमाली बाढीले पनि हिमनदी तथा हिमतालसँग जोडिएका जोखिम कति गम्भीर हुन सक्छन् भन्ने देखाएको छ।
मुस्ताङका उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेका हिमताल र हिमनदीको नियमित उपग्रह निगरानी, सम्भावित जोखिमयुक्त तालको पहिचान, नदीको जलस्तर मापन, बाढी पूर्वसूचना प्रणाली र कालीगण्डकी किनारका बस्तीमा आपत्कालीन उद्धार योजनालाई जोड्न आवश्यक देखिन्छ।
विशेषगरी कालीगण्डकी किनारका बस्ती, पुल, सडक, जलविद्युत् आयोजना र अन्य संवेदनशील संरचनाको जोखिम नक्साङ्कन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। माथिल्लो क्षेत्रमा असामान्य हिमाली घटना भएमा त्यसको सूचना मुस्ताङबाट म्याग्दी हुँदै पर्वतसम्म तत्काल पुग्ने संयन्त्र निर्माण गर्न सके सम्भावित क्षति कम गर्न सकिन्छ।
अहिले मुस्ताङको कुनै निश्चित हिमताल फुट्न लागेको भन्ने आधिकारिक सूचना छैन। त्यसैले पर्वतमा तत्काल ठूलो बाढी आउने चेतावनीका रूपमा नभई भविष्यमा हुनसक्ने हिमताल तथा हिमनदीजन्य बाढीको जोखिमप्रति पूर्वतयारी आवश्यक रहेको संकेतका रूपमा यसलाई लिनुपर्ने देखिन्छ।
मुस्ताङमा २०२५ मै सानो आकारको हिमताल विस्फोट भएर ३५ किलोमिटरसम्म बाढीको प्रभाव देखिनुले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ—हिमताल ठूलो मात्र हुनुपर्छ भन्ने छैन, सानो तालको अचानक विस्फोटले पनि तल्लो तटीय क्षेत्रमा गम्भीर असर पार्न सक्छ।
त्यसैले कालीगण्डकीको तटीय जिल्ला पर्वतका लागि हिमाली क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तन अब टाढाको विषय होइन। मुस्ताङका हिमताल र हिमनदीको निगरानी, कालीगण्डकीको पूर्वसूचना प्रणाली र तटीय बस्तीको पूर्वतयारीलाई एउटै विपद् व्यवस्थापन योजनामा जोड्ने समय आएको छ।
कालीगण्डकी नदीसँग प्रत्यक्ष जोडिएको पर्वतले अब हिमाली क्षेत्रबाट उत्पन्न हुने विपद्लाई आफ्नै जिल्लाभित्र हुने बाढी–पहिरोको विषयसँग मात्र जोडेर हेर्न नहुने विज्ञहरूको भनाइ छ। विभिन्न श्रोत सामाग्रीहरु तथा एआइ मार्फत
